crypte onder de Collegiale Ste-Gertrude in Nijvel, gedragen door 2 rijen achthoekige zuilen
met teerlingkapitelen en met, aan de oostzijde van de middenbeuk, een kleine halfronde apsis
Een veel voorkomend onderdeel van een romaanse kerk is de crypte. Deze bevind zich vaak onder het koor en de apsis in de kerk, maar soms ook wel onder de gehele kerk. Deze crypte is soms toegankelijk vanuit de kerk zelf, maar soms ook toegankelijk vanuit buiten de kerk.
het maasland
In de vroeg-romaanse tijd in de maasstreek (ca 950-ca 1130) werden de corridor-crypten van alle grote en vele middelgrote kerken geleidelijk vervangen door halle-crypten, die zelfs het meest architectonische onderdeel vormden van het bedehuis.
plattegrond van de crypte in Nijvel
Ze zijn doorgaans verdeeld in 3 beuken, van elkaar gescheiden door alleenstaande monolietzuilen of gemetselde pijlers, waarop kruisgewelven rusten, met of zonder gordelbogen. Soms strekt de crypte zich zelfs uit tot onder de nevenkoren (dan rusten de koormuren op zware pijlers met gelede scheibogen), bijv. in Hoei. Op enkele plaatsen bevindt zich een tweede crypte onder de westbouw, waar de benedenverdieping er als koor dienst doet.
 |
 |
Susteren, St.-Amelbergakerk. 15 meter lange vijfbeukige hallecrypte met vierkante pijlers,
kruisgewelen en een halfronde koornis achter de apsis (plattegrond rechts) |
In onze streken worden ook op zich staande crypten aangetroffen, die achter het oostelijk koor zijn gebouwd als een soort annex, zodat de gelovigen de koordiensten niet stoorden. Ze hebben doorgaans 5 beuken of vierkante traveeën gedragen door pijlers; ze zijn afgedekt met een tentdak dat aanleunt tegen de koormuur, zoals bijv. in het Nederlandse Susteren.
 |
 |
| De gelijkvloerse aanbouwcrypte van de collegiale St.-Feuilien kerk in Fosses-la-Ville. (plattegrond rechts) |
Een soortgelijke voorbeeld van alleenstaande crypte (begin 11de eeuw) bevindt zich in het verlengde van het koor van de collegiale St.-Feuilien kerk in Fosses-la-Ville.
Ze omvat 5 beuken (waarvan er 3 uitlopen op een kleine halfronde apsis), die elk worden gevormd door zware vierkante pijlers en kruisgewelven.
De krochten waren altijd overwelfd door een tongewelf (in de gangen) en kruisgewelf (op de traveeën van de crypten). Men treft er vooral ronde of achtkantige monolietzuilen aan met basementen en kapitelen, soms gemetselde vierkante pijlers. Men vindt ook kleinere krochten met slechts een of twee pijlers. Toegang tot de crypte wordt gewoonlijk verleend aan de westzijde, via twee trappen die uitmonden in de kruisarmen.
hallekrocht met 4 zuilen en 9 graatgewelven onder de St.-Hadelinuskerk in Celles
Onder de gotische collegiale Notre Dame in Hoei werd in het begin van de vorige eeuw een crypte teruggevonden van de oorspronkelijke romaanse kerk (1066). Deze strekte zich uit onder het absidiaal afgesloten koor, maar ook onder het transept en onder de twee zijkoren. De crypte bestaat uit 6 traveekwadraten op zeer zware pijlers en uit 3 halfronde absiden.
grondplan van de romaanse crypte (1066) onder de gotische Collegiale Notre-Dame in Hoei
De traveeën zijn afgedekt met kruisgewelven, met uitzondering van de viering, die door mooie achtkantige zuiltjes met teerlingkapitelen verdeeld is in 4 kleinere vakken; aan de buitenzijde zijn deze zuiltjes gekoppeld. Het is een zeer kunstvol geheel.
plattegrond van de bewaard gebleven crypte (van de verdwenen romaanse kerk uit de 1ste helft van de 11de eeuw) onder de St.-Nicolaskerk in Ciney
In de latere periode van de romaanse bouwsstijl in het Maasland (ca 1125 tot circa 1250) werden veel minder crypten gebouwd omdat de relieken van heiligen in de meeste nieuwe kerken werden opgeborgen in een rijkbewerkt reliekschrijn dat in de kerk zelf, boven een altaar, werd opgesteld.
crypte onder de St.-Servaaskerk in Maastricht
 |
 |
| Crypte (1108) onder de voormalige abdijkerk Rolduc in Kerkrade. Rechts de plattegrond |
De crypte van de vroegere abdijkerk in Rolduc (Kerkrade, Ned.-Limburg) is een van de merkwaardigste van de Nederlanden. De plattegrond ervan heeft de vorm van een door uiterst dikke muren omgeven klaverblad. Het rechthoekig gedeelte, dat onder de viering ligt, is verdeeld in 3 beuken, terwijl het klaverblad zelf er 5 heeft; deze zijn overdekt met kruisgewelven zonder gordelbogen. Deze laatsten steunen op mooie zuilen met prachtige blad- en krulkapitelen en met spiraal- en kepervorimge inkepingen op sommige schachten.
het scheldebekken
Hier zijn de krochten in de grote en middelgrote kerken veel minder talrijk. De enkele ons bekende zijn, of waren, gewone hallekrochten of eenvoudige rechthoekige kelders met tongewelf.
de 11de eeuwse crypte (helemaal gerestaureerd na de oorlog)
onder het hoogkoor van de St.-Niklaaskerk in Mesen
vb. onder de St. Brixiuskerk in Doornik werd in 1940 ontdekt een romaanse tweebeukige, rechthoekige hallekrocht (waarschijnlijk uit het laatste kwartaal van de 12de euw); ze werd gedragen door 3 ronde pijlers met bladkapitelen en omvatte 8 vierkante, vroeger overkluisde traveeen.
de H. Bloedkapel, eigenlijk de benedencrypte van de St.-Basiliuskapel in Brugge
Na zijn terugkeer uit het H. Land (1149) liet graaf Diederik van de Elzas een twee verdiepingen tellende St. Basiliuskapel bouwen in Brugge, voor de reliek van het H. Bloed. Boven was de slotkapel (waarvan nagenoeg niets meer overblijft) voor het hof van de graaf; de krypte, de huidige H. Bloedkapel, op de begane grond is bewaard gebleven. Het is een zwaar en stevig bouwwerk.
plattegrond van de H. Bloedkapel in Brugge
Het schip heeft drie beuken en is drie traveeën lang. Er zijn maar vier alleenstaande steunen: dikke ronde pijlers op vierkante sokkels en met een eenvoudige impost als kapiteel. Daarbij sluit een koor aan met een rechthoekig presbyterium van twee traveeen en een halfronde absis. De drie beuken en het koor hebben dezelfde hoogte en vormden dus een gereduceerde hallekerk. Ze zijn overkluisd met kruisgewelven, die langs brede, afgeronde gordelbogen op rijk gelede en sterk uitspringende muurpilasters rusten. De zijmuren van het koor zijn verfraaid met blindbogen op zuiltjes en de schalken der pilasters dragen kapitelen van verschillend modellen, meestal sterk vereenvoudigde bladkapItelen; op het boogveld (timpaan) boven de inganspoort is een bas-relief dat de doop van de H. Basilius voorstelt.
romaanse crypte onder de St.-Baafskathedraal in Gent
Van de oude St.-Janskerk (2de helft 12de eeuw), thans St.-Baafskathedraal in Gent, is het westelijk deel overgebleven van de crypte, dat enigszins afwijkt van de traditionele vorm van hallekrochten. In plaats van 3 gewone beuken, bezit ze er eigenlijk 4, waarvan de 2 buitenste onder de zijbeuken van het koor gelegen waren, een Clunysiaanse schikking, die ook in de Maasstreek voorkomt in St.-Truiden en Hoei. De breedte van die zijbeuken bedroeg ongeeer 5 m, die van de middenbeuk 8 m: maar deze laatste is in tweeën verdeeld door lichte achtkantige zuilen met gevariëerde kapitelen, terwijl de koormuren worden gedragen door een regelmatige afwsseling van lage rechthoekige pijlers met imposten van driedubbele zuiltjes, waarvan de kapitelen onder dezelfde dekplaat staan en op hetzelfde voetstuk rusten. Zo zijn er tenminste 3 dubele traveeën geweest. Op al die stutten rusten langwerpige kruisgewelven zonder gordelbogen.
centraal gebouwde romaanse crypte achter het koor van de St.-Pieterskerk in Leuven
Bij opgravingen achter het oostkoor van de St.-Pieterskerk in Leuven vonden archeologen een crypte, daterend van het einde van de 10de eeuw, alleenstaand zoals in Susteren (Ned.) en in Fosses-la-Ville. Het was een achthoekige centraalbouw met kruisgewelven, rustend op 7 pijlers, en met 3 kranskapellen.
