De romaanse St.-Veronakapel
in Leefdaal 

frankrijk

Ste.-Foy in het Zuidfranse Conques, langs de bedevaartsweg naar Compostela

De vrij talrijke romaanse bouwscholen in Frankrijk kunnen in twee grote subgroepen worden opgedeeld: de scholen bezuiden de Lire (die met steen overwelven) en de scholen benoorden de Loire (die met hout overzolderen).

ten zuiden van de Loire

de voormalige kloosterkerk van St.-Nectaire
1. De school van Auvergne kwam al vroeg tot ontwikkeling . De kerken van deze school (pseudo-basilieken met zijbeukgalerijen), zijn overkluisd met tongewelven, waarvan de drukking op de middenbeuk wordt geschoord door de gewelven van de boventribunes. Een mooie brok architectuur vormt de koorpartij, met haar trapsgewijze groepering van kapellen, koornis, viering en toren. Voorbeelden vindt met in Clermond-Ferrand (Notre-Dame-du-Port), in Issoire (St.-Austremont) en in St.-Nectaire (de voormalige kloosterkerk). Uitlopers van deze school zijn St.-Sernin in Toulouse en Ste-Foy in Conques, twee grote kerken op de bedevaartsweg naar St.-Jakob van Compostela.
   
   Notre-Dame-la-Grande in Poitiers

2. In het Zuid-Westen (Poitou) overheerst vanaf de 12de eeuw de met tongewelven overkluisde hallenkerk met 3 nagenoeg even hoge beuken. De gevel van de meeste van deze kerken is rijk versierd met met blindbogen en sculptuur, zoals de Notre-Dame-la-Grande in Poitiers, een de Ste-Croix kerk in Bordeaux.
   
   de St.-Front kerk in Périgueux

3. In de streek van Périgord en Saintonge vindt men prachtige, meestal éénbeukige, koepelkerken, zoals St.-Front en St.-Etienne in Périgueux, de Notre-Dame kerk in Angoulême en de kerken in Cahors en Solignac.
   
   abdijkerk (ca.1160) van St.Gilles-du-Gard

4. De kerken in de Provence zijn meestal met tongewelven, soms spitsbogige, overkluisd, waarvan de drukking, bij meerbeukige kerken, meestal wordt geschraagd door de halve- of kwart-tonggewelven van de weinig lagere zijbeuken. Vel kerken hebben echter slechts één beuk (= zaalkerken). De vormgeving van zuilen en pilasters, de friezen en frontons en vooral het beeldhouwwerk van de portalen verraden de invloed van de antieke monumenten, die in deze streek talrijk voorhanden zijn. De merkwaardigste kerken van deze school zijn: St.-Trophime in Arles, de abdijkerk in St.-Gilles-du-Gard, Montmajour en de kathedraal van Avignon.
   
   maquette van de abdijkerk van Cluny, nagenoeg helemaal verwoest tijdens de Franse revolutie.
   Enkel de zuidelijke transeptarm blijft nog overeind

5. De belangrijkste Zuidfranse bouwschool is die van Bourgondië. De Bourgondische kerken zijn gekenmerkt door een rijke pijlergeleding en een overvloedige plastische versierring. Het proto-type van de gebouwen van deze school is de thans vrijwel helemaal verdwenen abdijkerk van Cluny (1080), een vijfbeukige kerk, met diepe voorhal, dubbele dwarsbeuk, kooromgang, kapellenkrans en rijke torencompositie.
   
   de abdijkerk van Paray-le-Monial
   met koepeltoren, presbyterium, koor, kooromgang en straalkapellen

   Dit plan, werd in vereenvoudigde vorm nagevolgd door o.m. de abdijkerk van Paray-le-Monial en de Notre-Dame kerk in Beaune. In Bourgondië overkluist men

   
   de kathedraal St.-Philibert in Tournus
   • met dwarse tongewelven, zoals de St.-Philibert kerk in Tournus
     
     interieur van de Ste-Madeleine kerk van Vézelay
     met gekleurd materiaal in de moerbogen een rijke versiering (kapitelen)

   • met kruisgewelven, zoals de Ste-Madeleine kerk in Vézelay
     
     interieur van de abdijkerk van Paray-le-Monial

   • met spitsbogige tongewelven zodat de beuk rechstreeks kan verlicht worden, zoals in Paray-le-Monial.

ten noorden van de Loire

de Ste-Trinité abdijkerk, "l'Abbaye aux Dames", in Caen
1. De belangrijkste school hier is die van Normandië. De Normandische kerken, enorme basilieken met gewoon Benedictijner koorplan (geen omgang, kapellen van ongelijke diepte), onderscheiden zich door een statige sobere buitenarchitectuur: een open westgevel, geflankeerd door twee torens (prototype van de latere Gotische westfacades), een vierkante vieringtoren, rondbooggalerijen en geometrische motieven. De harmonische en expressieve binnenarchitectuur wordt gekenmerkt door drie verdiepingen (zijbeukgalerijen), met ritmische steunenwissel en krachtig verticalisme van de schalken.
   
   de middenbeuk van de St.-Martin abdijkerk in Boscherville

   De zijbeuken zijn overwelfd met graatgewelven, terwijl de middenbeuk nagenoeg overal ongewelf blijft tot aan de gotiek. De versiering (geometrische motieven) die overigens zeer sober is, staat in verband met het Keltisch en Iers versieringssysteem.

   
   ruïnes van de Notre-Dame abdijkerk in Jumièges

   Vanuit Normandië drong deze stijl binnen in Engeland. De bekendste voorbeelden zijn de twee abdijkerken in Caen (La Ste-Trinité en St.-Etienne), die van Jumièges en Boscherville en de kathedraal in Bayeux.

   
   de kerk van de abdij Notre-Dame-du-Bec in Le Bec-Hellouin, met de toren op de viering
   
   de kerk van Saint-Loup-de-Naud, model voor het Schelderomaans

2. In meer dan één opzicht verwant met de Normandische school, zijn de kerken van Noord-Frankrijk (Picardië, Ile-de-france, Champagne), die, hoewel ze geen eigenlijke bouwschool vormen, hier toch een eervolle vermelding krijgen omdat ze hun invloeden lieten gelden op de romaanse bouwkunst in Vlaanderen (het Scheldebekken).
   
   het middenschip van de St.-Remi kerk in Reims

   De regel hier, zowel bij kleine als bij grotere kerken, is het grondplan in de vorm van een Latijns kruis. Westtorens zijn een uitzondering: in het algemeen staat de toren boven de viering (= de kruising tussen middenscip en oostelijke dwarsbeuk), soms boven het koor. Grotere kerken, zoals St.-Remi in Reims en de kathedralen van Cambrai en Noyon hebben gewoonlijk tribunes boven de zijbeuken. Alle kerken waren oorspronkelijk ongewelfd.