De romaanse St.-Veronakapel
in Leefdaal 

portaal van de voormalige kapittelkerk St.-Pierre de-la-Tour in Aulnay-de-Saintogne

In het begin van de 12de eeuw kwam het bouwbeeldhouwwerk tot volle rijpheid, getuigde van uitzonderlijke kracht en van een stout streven naar zelfstandigheid. Ze was ook meer verweven met het architecturale geheel. De figuren wonnen aan plastische vorm: van vlakreliëf kwam men tot hoogrelief ('bas-relief'). De gevel werd schitterend afgwerkt, met portalen en concentrische bogen, met blinde of open booggalerijen.

De kerkdeur kreeg een volledige omlijsting, in de dikke wand uitgespaard, en werd een echt portaal. Boogveld (=tympaan), deurstijlen, met zuilen ingewerkte dagkanten en boogomlijstingen werden met beeldwerk verlevendigd. De zuilen werden geleidelijk behandeld als figuren (zuilbeelden) en levensgrote beelden waren geen uitzondering meer.

languedoc

het portaal van Moissac (ca.1146)

De voornaamste gebeeldhouwde portalen vindt men in de Languedoc, meer bepaald in de streek van Toulouse, bijv. in Souillac en vooral in Moissac, waar voor het eerst een poging werd gedaan om de versiering van gevelveld, middenstijl en deurposten tot een aaneensluitend geheel te verwerken.

bourgondië

het portaal van Autun (ca.1132)

Nog een belangrijke school in de monumentale plastiek is die van Boergondië. Naast het portaal van de Ste-Madeleine Collégiale kerk in Vézelay (zie afbeelding bovenaan) zijn ook die van Autun en Charlieu vermeldenswaard.

de provence

portaal (1150). Arles, St.-Trophime. De hele architectuur (zuilen, driehoekig fronton en
volplastische beelden) verraden een duidelijke invloed van de Gallo-Romeinse sarkofagen.

Een eigen karakter vertonen de kerken in de Provence, waar de invloed van de hier talrijk voorhanden zijnde laat-antieke beeldhouwwerken sterker nawerkte. Buiten de portalen wordt daar ook de gehele voorgevel versierd met zuilen en hoofdgestel naar antiek model, waartussen beeldhouwwerk in vrij hoog reliëf. De apostelen- en heiligenbeelden staan langs de wanden, zoals weleer aan de sarcofagen, vol waardigheid en ernst, maar zonder veel expressie of leven.

île-de-France

westportaal van de kathedraal van Chartres (midden 12de e.)

In Ile-de-France komt het omstreeks het midden van de 12 de eeuw tot een harmonieuze verbinding van architectuur en beeldhouwwerk. Het verst doorgedreven is het drievoudige West- of Koningsportaal van Chartres (1145-1150). Statige gestileerde figuren, van wie de houding, gebaren en rechtlijne drapering prachtig aansluiten bij de architectuur van het portaal. Andere mooie voorbeelden treft men aan in St.-Denis, Le Mans en Bourges. Met het naderen van de 13de eeuw verminderen stilaan de strakke romaanse patronen: de houdingen worden natuurlijker, de drapering wordt minder ingewikkeld, de gehele stijl rustiger. De overgang naar de Gotiek is er.

noord-italië

portaal. Verona, San Zeno

Naast Frankrijk trad al vroeg ook Noord-Italië op de voorgrond. In de eerste helft van de 12de eeuw bestond er in Lombardije een beeldhouwschool, die, zoals in Languedoc en Boergondië haar decoratieve sculpturen toepast aan kerkportalen. Maar pas onder invloed van de Zuid-Franse Provence kwam deze beeldhouwkunst, tegen het einde van de eeuw, tot rijpe ontwikkeling.

spanje

portaal der goudsmeden. Santiago de Compostela, St.-Jacobskathedraal

De invloed van de beeldhouwerschool van de Zuid-Franse Languedoc rond Toulouse, van Boergondië en later van Chartres straalde uit over het naburige noorden van Spanje, o.m. in Santiago di Compostela, waar het portaal der goudsmeden van de St.-Jakobskathedraal - werk van een "meester Mattheus" - even plechtig en edel als dat van Chartres en wellicht nog krachtiger van uitdrukking.

duitsland

portaal. Regensburg, Schottenkirche

In vergelijking met die van Frankrijk en van het Zuiden doet de beeldhouwkunst van Duitsland zeer achterlijk aan. De Duitse meesters zaten verstrikt in het kunsthandwerk. Pas naar het einde van de 12de eeuw kwam de plastiek hier tot ontwikkeling, vooral in stucreliëfs. De apostelfiguren in de dom van Bamberg vertonen al de realistische oprechtheid en het innerlijk dramatisch leven, die de blijvende kenmerken zullen zijn van de Duitse kunst.

belgië

Majestas Domini. Maastricht, St.-Servaasbasiliek (12de eeuw)

Samsonportaal (1170-80). Nijvel, Collegiale St.-Gertrudis

In het Maasland verschijnt de steenplastiek pas in de tweede helft van de 12de eeuw en staat onder invloed van het naburige Duitsland. Maastricht schijnt het oudste en voornaamste centrum ervan te zijn. Tot de merkwaardigste voortbrengselen behoren de reliefs van het boogveld van de St.-Servatius in Maastricht, een navolging van het bekende relief van Chartres. Vermeldenswaard is ook het zgn. "Samsonportaal" in de collegiale kerk St-Gertrudis in Nijvel.

de "Porte Mantille". Doornik. O.L.Vrouwkathedraal

In de Vlaamse Scheldevallei was Doornik het voornaamste centrum van de munumentale steenplastiek. De zogeheten "Porte Mantille" van de O.-L.-Vrouw kathedraal van Doornik sluit aan bij die van het naburige Noord-Frankrijk. Maar ondanks zijn streven naar een natuurlijker weergeving, naar een dramatischer behandeling en naar een samenhangende groepering, slaagt de Doornikse beeldhouwer er niet in zijn Franse voorbeelden te evenaren.